In een Nederlandse openbare apotheek worden elke dag gemiddeld 3,9 relevante receptwijzigingen doorgevoerd. Deze wijzigingen leiden niet alleen tot verbeteringen op het gebied van veiligheid en effectiviteit, maar ook tot verbeteringen in gebruiksgemak en doelmatigheid.

Uit eerder onderzoek uitgevoerd in 2016 is bekend dat apothekers administratieve, logistieke en farmacotherapeutische receptwijzigingen doorvoeren. Gemiddeld gaat het om 6,5 farmacotherapeutische receptwijzigingen per dag per apotheek. SIR Institute for Pharmacy Practice and Policy heeft deze farmacotherapeutische wijzigingen nu onderzocht op relevantie. Uit dit vervolgonderzoek blijkt dat per apotheek 3,9 receptwijzigingen per dag door experts als relevant of uiterst relevant worden beoordeeld. Dit zijn in totaal bijna 2 miljoen relevante receptwijzigingen op jaarbasis voor de openbare apotheken in Nederland.

In het onderzoek werd ruim 60% van de onderzochte casussen beoordeeld als relevant (56,3%) of uiterst relevant (4,2%). De overige casussen werden als matig relevant (31,9%) beoordeeld, of de beoordeling was niet eenduidig (7,6%). De verschillende disciplines in het expertpanel waren vrij eensgezind in hun beoordeling: artsen en apothekers vonden de receptwijzigingen ongeveer even relevant. Bij 16 van de 160 casussen vond een meerderheid van de expertpanelleden dat te weinig informatie aanwezig was voor een relevantiebeoordeling. Ze hadden vooral behoefte aan meer informatie over de indicatie, het behandelbeleid en de ernst van de aandoening. Deze informatie is niet standaard bij de openbaar apotheker bekend, terwijl deze in dit onderzoek vaak wel als noodzakelijk voor de relevantiebeoordeling werd gezien.

Duiding
Om relevantie te duiden werd het expertpanel gevraagd welke aspecten door de receptwijziging verbeterd werden: de veiligheid, de effectiviteit, het gebruiksgemak of de doelmatigheid van het geneesmiddel. Bij een kwart van de casussen was er door de receptwijziging sprake van een grote verbetering op minimaal een van de vier aspecten. Daarnaast was bij ruim 70% van de receptwijzigingen sprake van een kleine verbetering op minimaal een van deze aspecten. Bij de meeste relevante of uiterst relevante wijzigingen was sprake van een verbetering in veiligheid of effectiviteit: deze casussen waren dus klinisch relevant. Bij een klein aantal relevante casussen was er geen verbetering in veiligheid of in effectiviteit, maar wel in gebruiksgemak of doelmatigheid. Ook deze aspecten zijn relevant vanuit het perspectief van patiënt en maatschappij.

Ernst
Ook is het expertpanel gevraagd om een inschatting te maken van de ernst van het farmacotherapiegerelateerde probleem (FTP) dat aanleiding was voor de receptwijziging en de kans dat dit probleem optreedt. Volgens het expertpanel was bij een kwart van alle casussen de kans op kort- tot langdurend ongemak zonder restverschijnselen aanzienlijk (> 40%) wanneer geen receptwijziging zou zijn uitgevoerd. Bij 4,6% van de als relevant beoordeelde casussen was er kans op langdurige of blijvende restverschijnselen of overlijden. Dit zijn situaties waarin interveniëren bijna altijd gewenst is. Geëxtrapoleerd naar alle apotheken in Nederland betekent dit dat apothekers jaarlijks bijna 100.000 keer een recept wijzigen in situaties met kans op ernstige gevolgen. Hoewel de kans op ernstige  gevolgen door een FTP niet altijd groot is, is ook bekend dat medicatiegerelateerde problemen in totaal toch verantwoordelijk zijn voor een substantieel deel van de acute ziekenhuisopnames.

Wat is relevantie?
Relevantie is een breed begrip en daarom is dit verder uitgesplitst in de aspecten veiligheid, effectiviteit, doelmatigheid en gebruiksgemak. Bovendien is de expertpanelleden gevraagd om een inschatting te geven van de ernst van het potentiële FTP en van de kans dat dit probleem optreedt. Ook werd de expertpanelleden gevraagd of de casus­beschrijving voldoende informatie bevatte om de relevantie te beoordelen.

 

De opzet van het relevantieonderzoek
Apothekers doen farmacotherapeutische receptwijzigingen wanneer sprake is van een (potentieel) farmaco-therapiegerelateerd probleem (FTP), bijvoorbeeld een onjuiste dosering, een geneesmiddelinteractie of een overgevoeligheid. Het doel van dit onderzoek was om de relevantie van deze wijzigingen vast te stellen. Hiervoor is een steekproef van 160 casussen uit het eerdere onderzoek in 2016 genomen. Per casus werd de wijziging beschreven en werd informatie gegeven over het originele recept, de medicatiehistorie, contra-indicaties en intoleranties en de in het apotheekinformatiesysteem (AIS) beschikbare labwaarden. Elke casus is in een online vragenlijst beoordeeld door vijf van de 25 expertpanelleden: een huisarts, een openbaar apotheker, een internist of geriater, een ziekenhuisapotheker en een niet-klinisch werkzame deskundige van een universiteit of kennisinstituut.

Het onderzoek is uitgevoerd door
Ellen van Loon  MSc, openbaar apotheker bij Apotheek de Drie Stellingen en werkzaam bij SIR Institute for Pharmacy Practice and Policy in Leide
Dr. Mette Heringa, apotheker/onderzoeker bij SIR Institute for Pharmacy Practice and Policy in Leiden.
Dr. Annemieke Floor-Schreudering (SIR, KNMP vervolgopleiding)
Dr. Henk Buurma (onafhankelijk wetenschappelijk adviseur)
Prof. dr. Marcel Bouvy (Universiteit Utrecht, SIR), prof. dr. Toine Egberts (UMC Utrecht, Universiteit Utrecht) en prof. dr. Peter de Smet (KNMP, Radboud Universiteit Nijmegen).

Gepubliceerd in: Pharmaceutisch Weekblad Nummer 21 24-05-2019 | door Ellen van Loon en Mette Heringa

 Literatuur
Van Loon WE, Kruijtbosch M, Baas G, et al. Landelijk onderzoek naar receptwijzigingen tijdens ter hand stellen in de openbare apotheek, feb 2017. SIR Institute for Pharmacy Practice and Policy.
van der Hooft CS, Dieleman JP, Siemes C, et al. Adverse drug reaction-related hospitalisations: a population-based cohort study. Pharmacoepidemiol Drug Saf. 2008;17(4):365-71.
Leendertse AJ, Egberts AC, Stoker LJ, et al. Frequency of and risk factors for preventable medication-related hospital admissions in the Netherlands. Arch Intern Med. 2008;168(17):18906.
Eindrapport: Vervolgonderzoek Medicatieveiligheid. Januari 2017. https://nivel.nl/sites/default/files/bestanden/Vervolgonderzoek_Medicatieveiligheid_Eindrapport.pdf. Geraadpleegd 07-05-2019